Ριζική αναδιάρθρωση στο τοπίο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης επιφέρει ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Νόμος 5314/2026), αλλάζοντας οριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες θα εκλέγουν τις δημοτικές αρχές της χώρας. Με την κατάργηση της παραδοσιακής «δεύτερης Κυριακής», το σύστημα μετασχηματίζεται με βασικό επιχείρημα την ενίσχυση της κυβερνησιμότητας, προκαλώντας παράλληλα έντονο δημόσιο διάλογο σχετικά με ποιοι ενδέχεται να ωφεληθούν περισσότερο από το νέο σύστημα.
Του Στρατή Μαζίδη
Οι τρεις πυλώνες του νέου συστήματος
Το νέο θεσμικό πλαίσιο στηρίζεται σε τρεις βασικές μεταρρυθμίσεις που αλλάζουν τα δεδομένα της εκλογικής διαδικασίας:
- Εκλογή από τον Α' Γύρο: Καταργούνται οι επαναληπτικές εκλογές. Δήμαρχος αναδεικνύεται ο επικεφαλής του συνδυασμού που θα συγκεντρώσει ποσοστό 42% συν μία ψήφο επί των έγκυρων ψηφοδελτίων.
- Ηλεκτρονική ψήφος: Εισάγεται για πρώτη φορά η δυνατότητα προαιρετικής εξ αποστάσεως ηλεκτρονικής ψηφοφορίας, ανοίγοντας τον δρόμο για ευκολότερη συμμετοχή.
- Ενιαία κάλπη: Η ανάδειξη του νικητή, ακόμη και αν χρειαστεί αναδιανομή ψήφων, ολοκληρώνεται μέσα σε μία μόνο Κυριακή.
Η Νέα Αρχιτεκτονική του Ψηφοδελτίου
Το ψηφοδέλτιο που θα κρατούν στα χέρια τους οι δημότες (όπως για παράδειγμα στον Δήμο Αγίας Παρασκευής) θα έχει έναν εντελώς νέο σκελετό:
- Στην Κορυφή – οι λεγόμενοι Υποψήφιοι «Επικρατείας»: Για πρώτη φορά καθιερώνονται σύμβουλοι χωρίς σταυρό προτίμησης. Τα ονόματά τους αναγράφονται αλφαβητικά στην κορυφή και η εκλογή τους εξαρτάται από τη συνολική δύναμη του συνδυασμού. Οι έδρες αυτές (έως 3 στους μεγάλους δήμους) δεν πηγαίνουν αποκλειστικά στον νικητή, αλλά κατανέμονται αναλογικά σε όλες τις παρατάξεις που περνούν το όριο του 3%. Ωστόσο είναι εμφανές ότι το επικρατέστερο σενάριο είναι να εκλέξουν από έναν οι τρεις πρώτες παρατάξεις.
- Στο μέσο - Η λίστα των υποψηφίων: Η κλασική αλφαβητική λίστα των υποψήφιων δημοτικών συμβούλων. Εδώ ο ψηφοφόρος βάζει κανονικά τους σταυρούς προτίμησής του.
- Στη Βάση – Η «Εναλλακτική Ψήφος»: Στο κάτω μέρος του ψηφοδελτίου βρίσκεται η ζώνη της δεύτερης επιλογής. Ο ψηφοφόρος μπορεί προαιρετικά να επιλέξει έναν δεύτερο Δήμαρχο από άλλη παράταξη. Η ψήφος αυτή παραμένει «κλειδωμένη» υπέρ της πρώτης επιλογής του. Ενεργοποιείται και προσμετράται ως «μπόνους» στους δύο επικρατέστερους μονομάχους μόνο στην περίπτωση που ο αρχικός συνδυασμός που ψήφισε ο εκλογέας αποκλειστεί από την πρώτη δυάδα.
Πολιτικός Προβληματισμός: Ένα σύστημα για τους εν ενεργεία;
Πίσω από την τεχνοκρατική ανάλυση του νόμου, αναδεικνύεται ένας πολιτικός προβληματισμός: Μήπως το νέο σύστημα δημιουργεί ένα σαφές συγκριτικό πλεονέκτημα για τους εν ενεργεία δημάρχους; Όσοι υποστηρίζουν αυτή την άποψη, επικαλούνται κυρίως τρεις λόγους:
- Η απώλεια των συμμαχιών: Με την κατάργηση του δεύτερου γύρου, οι μικρότερες παρατάξεις χάνουν τη δυνατότητα να συσπειρωθούν την επόμενη εβδομάδα σε ένα κοινό μέτωπο. Δεν μπορούν πλέον να ενωθούν για να ανατρέψουν μια δημοτική αρχή.
- Ο μαγνήτης των «Επικρατείας»: Οι έδρες χωρίς σταυρό αποτελούν ισχυρό δέλεαρ για προσωπικότητες εγνωσμένου κύρους (επιστήμονες, καλλιτέχνες, επώνυμους ψηφοσυλλέκτες). Είναι εύλογο να αναμένεται ότι αρκετές προσωπικότητες εγνωσμένου κύρους θα προτιμήσουν να συμμετάσχουν σε ισχυρούς ή διοικούντες συνδυασμούς, όπου οι πιθανότητες εκλογής είναι αισθητά μεγαλύτερες.
- Ζήτημα Δημοκρατίας: Τίθεται ένα ζήτημα δημοκρατίας όταν το πλαίσιο του παιχνιδιού δείχνει να ευνοεί συγκεκριμένες κατευθύνσεις. Σε ένα ψηφοδέλτιο με τεράστιο μέγεθος (λόγω του μεγάλου αριθμού υποψηφίων), πολλοί ψηφοφόροι δεν σταυρώνουν καν δημοτικούς συμβούλους. Συνεπώς παραμένει άγνωστο κατά πόσο θα αξιοποιήσουν μαζικά τη δυνατότητα της δεύτερης επιλογής φτάνοντας ως το τέλος του ψηφοδελτίου.
Τα επιχειρήματα υπέρ του νέου συστήματος
Ωστόσο, υπάρχουν και ισχυρά αντεπιχειρήματα που στηρίζουν την σκοπιμότητα της μεταρρύθμισης:
- Τεράστια εξοικονόμηση πόρων: Η κατάργηση της δεύτερης εκλογικής Κυριακής γλιτώνει το κράτος και τους δήμους από τεράστια διοικητικά και οικονομικά κόστη.
- Τέλος στην «αγγαρεία» της Εφορευτικής: Για μεγάλο μέρος των πολιτών, η κλήση στην εφορευτική επιτροπή φαντάζει ως τιμωρία. Επιπλέον, διορθώνεται μια πάγια ανισότητα: οι δικαστικοί αντιπρόσωποι καλοπληρώνονται, ενώ τα μέλη της επιτροπής καλούνται να περάσουν όλη την Κυριακή τους σε μια καρέκλα με αμοιβή ένα αναψυκτικό και μερικά κομμάτια πίτσα. Τώρα, αυτή η διαδικασία περιορίζεται στο μισό.
- Τερματισμός των παράδοξων συμμαχιών, του φανατισμού και της τοξικότητας: Μπαίνει τέλος στα ετερόκλητα σχήματα, όπου μέχρι χθες σφοδροί πολιτικοί αντίπαλοι που αντάλλασσαν βαριές κατηγορίες, ξαφνικά «εκτιμούν» ο ένας το έργο του άλλου τη δεύτερη Κυριακή. Επίσης οι πόλεμοι της εβδομάδας μεταξύ πρώτης και δεύτερης Κυριακής με τα έντονα χαρακτηριστικά του φανατισμού και της τοξικότητας περνούν στο παρελθόν.
- Καθαρή προεκλογική στρατηγική: Είναι δύσκολο ένας υποψήφιος Δήμαρχος να ζητήσει δημόσια από τους ψηφοφόρους του να επιλέξουν ως δεύτερη επιλογή έναν συγκεκριμένο αντίπαλο, καθώς μια τέτοια στάση θα μπορούσε να εκληφθεί ως ένδειξη μειωμένης αυτοπεποίθησης ή ακόμη και ως έμμεση παραδοχή αδυναμίας νίκης. Αυτό, βέβαια, δεν αποκλείει την ύπαρξη πιο διακριτικών πολιτικών σημάτων ή άτυπων συνεννοήσεων στο παρασκήνιο, τα οποία η ιστορία έχει διδάξει πως είναι περιορισμένης απήχησης.
- Περιορισμός της αποχής: Η εισαγωγή της ηλεκτρονικής ψήφου μπορεί να αποτελέσει το βασικό εργαλείο για τον δραστικό περιορισμό της αποχής, διευκολύνοντας τη συμμετοχή των πολιτών.
Το "Αντικλείδι" των Δημοσκοπήσεων: Πώς μια έρευνα μπορεί να αλλάξει τις ισορροπίες
Με το νέο σύστημα, οι δημοσκοπήσεις ενδέχεται να αποκτήσουν για πρώτη φορά έναν εντελώς διαφορετικό ρόλο. Μέχρι σήμερα πολλές δημοσκοπήσεις παρέμεναν στο συρτάρι και χρησιμοποιούνταν κυρίως ως εσωτερικό εργαλείο στρατηγικής, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις τα ευρήματά τους κυκλοφορούσαν ανεπίσημα, από στόμα σε στόμα, όταν κρίνονταν πολιτικά ωφέλιμα.
Καθώς η δημοσίευση δημοσκοπήσεων απαγορεύεται το τελευταίο διήμερο πριν από τις εκλογές, δεν αποκλείεται, κατά το τελευταίο επιτρεπτό διάστημα πριν από την απαγόρευση δημοσίευσης, κάθε υποψήφιος που εμφανίζεται κοντά στη δεύτερη θέση να επιδιώξει να αναδείξει μια δημοσκόπηση που τον ευνοεί, ώστε να πείσει τους ψηφοφόρους ότι αποτελεί τον πιθανότερο αντίπαλο του εν ενεργεία Δημάρχου ή του επικεφαλής της κούρσας.
Έτσι, η μάχη δεν θα δίνεται μόνο για την πρώτη ψήφο, αλλά και για την επικράτηση στη συνείδηση των πολιτών ως του πιθανότερου διεκδικητή της δεύτερης θέσης ώστε οι ψηφοφόροι να φτάσουν μέχρι το τέλος του ψηφοδελτίου και να τον/την προτιμήσουν ως εναλλακτική επιλογή τους. Αντίστοιχα, η αξιοπιστία των δημοσκοπήσεων θα βρεθεί στο επίκεντρο, καθώς μια μέτρηση που θα αποκλίνει σημαντικά από το τελικό αποτέλεσμα είναι πιθανό να προκαλέσει έντονη πολιτική αντιπαράθεση.
Συμπέρασμα
Ενώ ο νομοθέτης προτάσσει την «κυβερνησιμότητα» και τη δραστική μείωση του κόστους, η εκλογική μηχανική του νέου συστήματος δημιουργεί ένα περιβάλλον διαφορετικών ταχυτήτων (νυν δημοτικές αρχές - μεγάλες παρατάξεις της αντιπολίτευσης - μικρότερες). Ωστόσο, οι δημοτικές αρχές δεν πρέπει να προκύπτουν ούτε από πρόσκαιρες συμμαχίες ετερόκλητων σχηματισμών, ούτε από νομοθετήματα. Οι Δήμαρχοι και τα στελέχη τους πρέπει να αξιολογούνται μαζικά από τους δημότες κι αποκλειστικά για το έργο τους –υπαρκτό ή μη– στο τέλος της θητείας τους.
Στην πραγματικότητα, το μεγαλύτερο ερώτημα του νέου εκλογικού συστήματος δεν είναι αν αλλάζει ο τρόπος ψηφοφορίας. Είναι αν αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο οι παρατάξεις θα σχεδιάζουν τις συμμαχίες, τις καμπάνιες και την ίδια την στρατηγική τους.
Το κατά πόσο το νέο σύστημα θα απλοποιήσει ή θα περιπλέξει περισσότερο πράγματα και καταστάσεις, είναι ένα ερώτημα που θα απαντηθεί μόνο όταν εφαρμοστεί στην πράξη στις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές.
